वक्तब्य

नेपाल प्राकृतिक सम्पदाले भरिएको, विविधतायुक्त भूगोल भएको, तर भौगोलिक र जलवायु दृष्टिले अत्यन्तै संवेदनशील राष्ट्र हो। यहाँका हिमाल, पहाड, तराई, नदी, वन, वन्यजन्तु, औषधिजन्य बनस्पति र जातीय तथा भाषिक विविधताले नेपाललाई सुन्दर मात्र होइन, जीवन्त बनाएको छ। तर पछिल्ला दशकमा हामी तीव्र रूपले वातावरणीय असन्तुलन र जलवायु परिवर्तनको गहिरो चपेटामा पर्न थालेका छौं। जलवायु संकटको असर हाम्रो दैनिक जीवनशैली, आर्थिक गतिविधि, सामाजिक संरचना, र भविष्यको योजनामै गहिरो असर पार्न थालिसकेको छ। देशका धेरै भूभागमा अनियमित वर्षा, लामो खडेरी, बाढी, पहिरो, तापक्रममा अत्यधिक चढाव–ओरालो, वन विनाश, पानीका स्रोतहरू सुक्न थाल्नु, र पशुपंक्षी तथा बनस्पतिको अस्तित्व संकटमा पर्नु जस्ता लक्षणहरू तीव्र रूपमा देखापरेका छन्। वातावरणीय चुनौतीले आज केवल वातावरणलाई होइन, हाम्रो आर्थिक सुरक्षालाई, हाम्रो खाद्य प्रणालीलाई, स्वास्थ्य र रोजगारीलाई, सम्पूर्ण दिगोपनालाई समेटेर प्रभावित गर्न थालेको छ। यस्तो स्थितिमा नेपाल सरकारले वातावरणीय विषयलाई प्राथमिकताको रूपमा लिएर संरचनागत र नीतिगत सुधारहरू गर्दै आएको छ, जसमा मलाई — ऐनबहादुर शाही ठकुरीलाई — वन तथा वातावरण मन्त्रालयको नेतृत्व गर्ने गम्भीर जिम्मेवारी प्राप्त भएको छ।

मन्त्रालयको नेतृत्व सम्हाल्दाको पहिलो दिनदेखि नै मेरो धारणा स्पष्ट थियो — वातावरण संरक्षण कुनै सानो विभागीय एजेन्डा होइन, यो राष्ट्रिय अस्तित्व र अन्तरपुस्तीय उत्तरदायित्वको विषय हो। त्यसैले हामीले वातावरणीय संकटलाई सामना गर्ने हाम्रो रणनीति तीन तहमा विभाजित गरेका छौं — पहिलो, वातावरणमैत्री नीतिहरू निर्माण र कार्यान्वयनमा स्पष्ट सुधार; दोस्रो, स्थानीय सरकार, समुदाय, र युवाहरूको सहभागितामा आधारित संरचनागत अभियानहरू; र तेस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा नेपालको आवाज सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्नु। मन्त्रालयले हालसम्म ५६४ हेक्टरभन्दा बढी वन क्षेत्रलाई सामुदायिक जिम्मेवारीमा दिएको छ, १०८ नयाँ योजना अघि बढाइएको छ, वातावरण संरक्षण ऐन, राष्ट्रिय वन नीति, बाँस तथा जडीबुटी प्रवर्द्धन नीति, तथा जलवायु परिवर्तन रणनीतिहरूमा सुधार गरिएका छन्। यसका साथै, हामीले “सगरमाथा संवाद” जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूको आयोजनामार्फत जलवायु न्यायको पक्षमा नेपालको हैसियत प्रस्ट्याएका छौं — जसको परिणामस्वरूप “काठमाडौँ घोषणापत्र” र “कर्णाली घोषणालाई” अन्तर्राष्ट्रिय नीति-निर्माण तहमा पुर्‍याउने तयारी गरिरहेका छौं। वायुप्रदूषण नियन्त्रण, वातावरणमैत्री ऊर्जा प्रवर्द्धन, विद्युतीय सवारी प्रयोग, घरायसी इन्धन सुधार, तथा वातावरणीय शिक्षा तथा जनचेतनाको अभिवृद्धि हाम्रो मुख्य कार्यसूचीमा छन्। वातावरण सुधार केवल सरकारी कार्यालयभित्र हुने कार्य होइन भन्ने बुझेर हामीले समुदाय–केन्द्रित, समाधानमुखी र दिगो दृष्टिकोणमा आधारित संरचना निर्माण गर्नमा जोड दिइरहेका छौं।

तर म केवल मन्त्री हैन, म मुगु जिल्लाबाट निर्वाचित संघीय सांसद पनि हुँ। र यो हैसियतमा म मुगुवासी जनताको मर्म, पीडा, सपना र सम्भावनासँग गहिरोसँग परिचित छु। मुगु नेपालको उत्तर–पश्चिम क्षेत्रमा पर्ने हिमाली जिल्ला हो, जहाँ भौगोलिक कठिनाइ, यातायात र पूर्वाधारको अभाव, शिक्षा र स्वास्थ्यको पहुँच सीमित, र जलवायु परिवर्तनको प्रभाव चरम रूपमा देखिएको छ। पानीका मुहानहरू सुक्न थालेका छन्, वन क्षेत्र पातलो बन्दै गएको छ, अत्यधिक वर्षा वा खडेरीको चक्र सामान्यजस्तै बनिरहेको छ, र रारा ताल जस्तो हाम्रो राष्ट्रिय गौरवसमेत जलवायु असन्तुलनको प्रत्यक्ष असरमा परेको छ। यी समस्याहरू केवल भौगोलिक होइनन्, राजनीतिक प्राथमिकताको विषय पनि हुन् — त्यसैले मैले संघीय सांसदको हैसियतमा सरकारको ध्यान तीव्र रूपमा मुगु, कर्णाली र हिमाली जिल्लाहरूमा केन्द्रित गराउन पहल गरिरहेको छु।

मुगुका लागि मेरो योजनामा दिगो पर्यटनको विकास, जलस्रोतको संरक्षण, स्थानीय वनस्पतिको मूल्य–सङ्कलन, वातावरणमैत्री पूर्वाधार, शिक्षा–स्वास्थ्यको पहुँच, र विशेषगरी हरित रोजगारी सिर्जना प्राथमिकतामा छन्। युवा, महिला, र पिछडिएका वर्गलाई लक्षित गरेर वन, जडीबुटी, कृषि र इको–पर्यटनको संयोजनमा आधारित परियोजनाहरू अगाडि बढाउने प्रक्रिया पनि सुरु भइसकेको छ। संसदमा म जब उपस्थिति जनाउँछु, म केवल राष्ट्रको नीति बहसका लागि होइन, मुगुका बस्तीहरूबाट आएको आवाजलाई ल्याउने कर्तव्यबोधका साथ उपस्थित हुन्छु। मुगु विकासको परिधिमा होइन, सम्भावनाको केन्द्रबिन्दु बन्न सक्ने सामर्थ्य बोकेको जिल्ला हो भन्ने मेरो अडान स्पष्ट छ — र यो अडान केवल भाषणमा होइन, कार्ययोजनामा पनि छ।

देश आज जसरी वातावरणीय संकटको मोडमा उभिएको छ, त्यो हामीलाई दुखद चेतावनीमात्र होइन, गहिरो अवसर पनि हो। हामीले वर्तमानको आँधीमा आफ्नो नीति, संरचना र सोचलाई सबल बनायौं भने, भविष्यको पुस्ताले यसलाई एउटा जीतको कालखण्डको रूपमा सम्झिनेछ। सरकार, जनप्रतिनिधि, समुदाय, युवा, निजी क्षेत्र र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरू मिलेर मात्र हामीले वातावरण संरक्षण, सामाजिक समावेशिता र आर्थिक समृद्धिको एकैचोटिको यात्रा तय गर्न सक्छौं। प्रकृति हाम्रो साझापन हो, यसको रक्षा गर्नु हाम्रो साझा धर्म हो, र यसबाट अवसर सिर्जना गर्नु हाम्रो नेतृत्वको परीक्षा हो। आज हामीले यस परीक्षामा दरिलो उत्तर दिने हो भने, हरित नेपाल, समृद्ध नेपाल केवल नारा होइन — हाम्रो साझा यथार्थ बन्नेछ।